Стартаптарды бағалау: жоғары белгісіздік жағдайында жас бизнес құнын анықтаудың халықаралық тәсілдері

Қазақстанда стартаптарды бағалау инновациялық жобалардың, технологиялық компаниялардың және жаңа бизнес-модельдердің дамуымен бірге барған сайын сұранысқа ие бағытқа айналуда. IT, цифрлық шешімдер, өнеркәсіп, жасанды интеллект және басқа да салалардағы жас компаниялар қаржыландыру тартуға, инвестициялық раундтардан өтуге және өз өнімдерін ауқымдауға жиі ұмтылуда. Осыған байланысты стартаптар мен инновациялық жобаларды кәсіби бағалауға деген қажеттілік артып келеді.

Алайда жас бизнестің құнын анықтау тұрақты қаржылық көрсеткіштері мен қызмет тарихы бар жетілген компанияны бағалауға қарағанда әлдеқайда күрделі. Белгісіздіктің жоғары деңгейі, жеткілікті деректердің болмауы және жылдам өзгеретін нарықтық орта талдаудың арнайы тәсілдерін қолдануды талап етеді.

PKF Consulting Kazakhstan мамандары бизнес пен инвестициялық жобаларды бағалау саласындағы халықаралық сараптаманы дамытуды жалғастыруда. Жуырда компания бағалаушысы Камила Бейсекенова European Association of Certified Valuators and Analysts (EACVA GmbH) ұйымдастырған «Start-Up Valuation – Analysis and Valuation of Young and Innovative Business Models» атты халықаралық онлайн-семинарға қатысты. Семинар стартаптар мен жас инновациялық компанияларды бағалаудың заманауи тәсілдеріне арналды.

Семинар материалдары стартаптарды бағалау ерекшеліктерін, тәуекелдерді талдауды, венчурлік бағалау әдістерін және инновациялық бизнес-модельдердің құнын модельдеуді қамтыды.

Неліктен стартаптарды бағалау жетілген бизнесті бағалаудан ерекшеленеді?

Стартаптарды бағалаудың классикалық бизнес бағалауынан негізгі айырмашылығы — белгісіздіктің жоғары деңгейі. Жас компанияларда көбіне тұрақты қаржылық тарих, расталған ақша ағындары және қалыптасқан нарық болмайды. Бұл стандартты бағалау әдістерін қолдануды шектейді.

Сонымен қатар, стартаптар даму барысында бірнеше маңызды кезеңдерден өтеді. Ерте кезеңдерде олар «өлім аңғарлары» деп аталатын кезеңдермен бетпе-бет келеді — бұл шығындар күткеннен жоғары болатын, мерзімдер ұзаратын және тартылған капитал келесі даму кезеңіне жетуге жеткіліксіз болуы мүмкін уақыттар. Дәл осындай жағдайда бизнесті қайта бағалау және бастапқы болжамдарды қайта қарастыру қажеттілігі туындайды.

Инновациялық компаниялардың дамуы сирек жағдайда сызықтық сипатта болады. Көбінесе өсу S-тәрізді динамикамен жүреді: бастапқы баяу даму, кейін ауқымдау кезеңіндегі жедел өсу және соңында нарықтың қанығуы. Осы ерекшелікті түсіну инновациялық және инвестициялық жобаларды бағалау кезінде аса маңызды.

Стартаптарды бағалауда қандай әдістер қолданылады?

Жас компаниялардың ерекшеліктеріне қарамастан, бағалаудың негізгі қағидасы өзгермейді — құн болашақ ақша ағындарын талдау арқылы анықталады. Алайда классикалық DCF әдісін қолдану болжамдардың белгісіздігі мен терминалдық құнды анықтау қиындығына байланысты күрделене түседі.

Сондықтан стартаптарды бағалау кезінде қосымша құралдар пайдаланылады.

TAM, SAM, SOM талдауы: нарықтық әлеуетті бағалау

Жас жобалар үшін нарықтық әлеуетті түсіну маңызды:

• TAM (Total Addressable Market) — нарықтың жалпы көлемі;
• SAM (Serviceable Available Market) — компания үшін қолжетімді нарық сегменті;
• SOM (Serviceable Obtainable Market) — жоба иелене алатын шынайы нарық үлесі.

Бұл тәсіл тарихи деректер болмаған жағдайда да өсу перспективаларын бағалауға мүмкіндік береді.

Мысалы, егер стартап жылжымайтын мүлікті бағалауды автоматтандыру сервисін әзірлесе, алдымен әлеуетті нарықтың жалпы көлемі анықталады, кейін компания қол жеткізе алатын сегмент және соңында жобаның иеленуі мүмкін нақты нарық үлесі бағаланады.

Венчурлік капитал әдісі (Venture Capital Method)

Стартап құнын бағалаудың маңызды құралдарының бірі — компания бірнеше жылдан кейін жетілген бизнеске айналғандағы құнын болжау. Осыдан кейін құн мына факторларды ескере отырып түзетіледі:

• жобаның табысқа жету ықтималдығы;
• талап етілетін жоғары табыстылық деңгейі;
• тәуекелдер;
• инвестиция тартудың келесі кезеңдеріндегі үлестің сұйылуы (dilution).

Капиталды бірнеше рет тартуды қажет ететін жобалар үшін үлестің сұйылуын ескеру ерекше маңызды.

Мысалы, егер технологиялық стартап логистиканы автоматтандыру өнімін әзірлесе, бағалаушы компанияның нарыққа сәтті шыққаннан кейін 5–7 жылдан соң қанша тұратынын болжай алады, кейін бұл құнды мақсатқа жету ықтималдығын ескере отырып түзетеді.

Соңғы инвестициялық раунд әдісі

Егер инвестициялар жақында және нарықтық шарттарда тартылған болса, соңғы инвестициялық раундтың құны уақытқа, қол жеткізілген нәтижелерге және бизнестегі өзгерістерге қарай түзетіліп, бағдар ретінде қолданылуы мүмкін.

Сценарийлік талдау және нақты опциондар

Қазіргі таңда инвестициялық жобалар мен стартаптарды бағалау кезінде әртүрлі даму сценарийлері — оптимистік нұсқадан бастап күрделі сценарийлерге дейін — жиі қарастырылады. Бұл тәсіл бір ғана болжаммен емес, ықтимал нәтижелер диапазонымен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

Мысалы, стартапты бағалау кезінде жылдам өсу, қалыпты даму немесе нарыққа баяу шығу сценарийлері жеке қарастырылуы мүмкін. Әр сценарий бизнестің қорытынды құнына әсер етеді.

Қосымша ретінде басқарушылық икемділікті көрсететін нақты опциондар тұжырымдамасы қолданылады: стратегияны өзгерту, жобаны ауқымдау, инвестицияны кейінге қалдыру немесе одан бас тарту мүмкіндігі. Инновациялық компаниялар үшін мұндай шешімдер бизнес құнына айтарлық әсер етуі мүмкін.

Мысалы, компания өнімді алдымен бір нарықта сынап көріп, сұраныс расталғаннан кейін ғана ауқымдауға инвестиция салуы мүмкін. Кейінірек шешім қабылдау мүмкіндігінің өзі жобаға қосымша құндылық береді.

Неліктен стартаптарды бағалау кезінде бизнес моделі маңызды?

Заманауи тәсілдерде бизнес-модельді талдауға ерекше назар аударылады. Бұл әсіресе data-driven компаниялар үшін маңызды, мұнда құндылық тек технологиямен емес, деректер сапасымен де анықталады.

Бағалау барысында келесі факторлар қарастырылады:

• желілік әсерлердің болуы;
• ауқым әсері;
• деректердің бизнес-процестерге интеграциясы;
• модельдің ұзақ мерзімді құндылық қалыптастыру қабілеті.

Осылайша, стартаптарды бағалау барған сайын тек қаржылық талдау шеңберінен шығып, нарықты, технологияны және даму стратегиясын кешенді түсінуді талап етеді.

Қазіргі таңда стартаптарды бағалау тәжірибесі үшін қандай қорытындылар маңызды?

PKF Consulting Kazakhstan бағалаушысы Камила Бейсекенованың айтуынша, инновациялық және технологиялық жобалардың дамуы бизнесті бағалауға жаңа көзқарасты қалыптастырады:

«Қазақстанда стартаптар мен инновациялық технологиялық жобаларды дамытуға қызығушылық артып келеді, сонымен бірге мұндай бастамаларды сапалы бағалауға сұраныс өсуде. Жас компаниялардың құны көбіне қазіргі көрсеткіштермен емес, олардың әлеуетімен, нарықтық мүмкіндіктерімен және ауқымдалу қабілетімен анықталады.

Халықаралық оқыту маған тағы бір рет стартаптарды бағалау кешенді тәсілді қажет ететінін көрсетті: қаржылық модельдермен қатар бизнес-модельді, нарықтық ортаны, тәуекелдерді және жобаның даму сценарийлерін талдау маңызды. Әсіресе белгісіздікті бағалау, капитал тарту және бизнестің құнына әсер ететін стратегиялық шешімдерді есепке алу тәсілдерін зерттеу пайдалы болды».

Мұндай құзыреттерді жаңарту тұрақты кәсіби дамуды және халықаралық тәжірибені зерттеуді талап етеді.

Халықаралық сараптама — қызмет сапасына салынған инвестиция

PKF Consulting Kazakhstan Астана офисінің директоры Екатерина Азовскаяның айтуынша:

«PKF Consulting Kazakhstan мамандардың біліктілігін арттыруға, оның ішінде халықаралық білім беру бағдарламаларына қатысуға жүйелі түрде инвестиция салады. Біз мұндай шығындарды көрсетілетін қызметтердің сапасына тікелей инвестиция деп есептейміз, өйткені өзекті білім мен халықаралық тәжірибе күрделі активтерді, инновациялық және инвестициялық жобаларды бағалауда заманауи тәсілдерді қолдануға мүмкіндік береді».

Компания сараптамасын дамыту жобаларды талдаудың жаңа бағыттарын және олардың маркетингтік пысықталуын кешенді бағалауды да қамтиды.

PKF Consulting Kazakhstan Астана офисінің даму жөніндегі директоры Сұңқар Баубектің айтуынша:

«Биыл компания мамандары маркетингтік зерттеулер жүргізу әдістері мен жобалардың маркетингтік пысықталуын бағалау бойынша қосымша оқудан өтті. Алынған құзыреттер инвестициялық бастамаларды талдау және ірі қаржы институттары үшін жүзеге асырылатын жобаларда қолданылып жатыр. Кешенді тәсіл қаржылық көрсеткіштерді ғана емес, жобаның нарықтық әлеуетін де бағалауға мүмкіндік береді».

Стартаптарды бағалау — тек сандармен емес, ықтималдықтармен жұмыс

Қазіргі стартап құнын бағалау — бұл бір ғана «дұрыс» санды іздеу емес. Бұл белгісіздікпен, ықтималдықтармен, даму сценарийлерімен және бизнестің құнын қалыптастыратын факторларды түсінумен жұмыс істеу.

Басқаша айтқанда, стартапты бағалау кезінде жиі қойылатын сұрақ: «Компания бүгін қанша тұрады?» емес, «Әртүрлі даму сценарийлері жағдайында ол болашақта қандай құндылық қалыптастыра алады?» болуы тиіс.

Сондықтан стартаптарды, инновациялық және инвестициялық жобаларды сапалы бағалау халықаралық сараптаманы, салалық түсінікті, қаржылық модельдеуді, нарықтық талдауды және бизнес-модельдерді терең түсінуді талап етеді.

PKF Consulting Kazakhstan стартаптарды бағалауда нарықтық әлеуетті талдау, сценарийлік модельдеу, бизнес-модельдерді зерттеу және жобаның болашақ құнына әсер ететін факторларды бағалау сияқты заманауи тәсілдерді қолданады.

Егер сіздің жобаңызға стартапты, инновациялық немесе инвестициялық жобаны бағалау қажет болса, PKF Consulting Kazakhstan мамандары жоба ерекшелігін, даму кезеңін және бағалау мақсаттарын ескере отырып, кеңес беруге және тиісті тәсілді таңдауға дайын. Төмендегі форма арқылы байланыс деректеріңізді қалдырыңыз — біз сізбен жақын арада хабарласамыз.