Автомобиль жолдары мен теміржолдарды бағалау: көлік инфрақұрылымы объектілерінің құнын анықтау ерекшеліктері

Автомобиль жолдары мен теміржолдардың құны тек қаржылық есептілік үшін ғана емес, инфрақұрылымдық активтерді тиімді басқарудың маңызды құралы ретінде де қарастырылады. Бұл ретте объектінің пайдалануға берілген уақыты оның құнын әрдайым анықтай бермейді. Уақтылы күрделі жөндеуден өткен жол, тиісті күтімсіз пайдаланылған жаңа жолға қарағанда жоғары бағалануы мүмкін.

PKF Consulting Kazakhstan мамандарының тәжірибесі көрсеткендей, автомобиль жолдары мен теміржолдардың құнын дұрыс айқындау үшін бағалау әдістерін, инженерлік талдауды және мұндай объектілердің пайдалану ерекшеліктерін жан-жақты түсінуді ұштастыру қажет.

Автомобиль жолдары мен теміржолдарды бағалаудың қажеттілігі қай кезде туындайды

Автомобиль жолдары мен теміржолдардың құны инвестициялық шешімдер қабылдау, қаржыландыру тарту, қаржылық есептілікті дайындау және корпоративтік мәмілелерді жүзеге асыру кезінде ескеріледі.

Көлік инфрақұрылымы объектілерін бағалау мынадай жағдайларда жүргізіледі:

• ХҚЕС талаптарына сәйкес қаржылық есептілікті дайындау;
• банк қаржыландыруын алу кезінде кепілді рәсімдеу;
• мүлікті сақтандыру;
• жекелеген активтерді немесе мүліктік кешендерді сатып алу-сату;
• бизнесті қайта ұйымдастыру;
• инвестициялық жобалар үшін активтердің құнын анықтау.

Мысалы, өндірістік кәсіпорынды сатып алу кезінде инвесторды өндірістік ғимараттар мен жабдықтардың құны ғана емес, кәсіпорынның логистикасын қамтамасыз ететін кірме автомобиль жолдары мен теміржол тармақтары да қызықтырады. Егер компанияға осындай инфрақұрылымды нөлден бастап салуға тура келсе, бұл едәуір шығындарды талап етер еді. Сондықтан мұндай объектілер бүкіл мүліктік кешеннің құнына елеулі әсер етуі мүмкін.

Қазақстанда көлік инфрақұрылымы объектілерін бағалау қаржылық есептілік пен қаржыландыруды тарту кезінде ғана емес, инвестициялық жобаларды іске асыру, өндірістік кәсіпорындарды жаңғырту және мүліктік кешендерге қатысты корпоративтік мәмілелер барысында да кеңінен қолданылады.

Неліктен көлік инфрақұрылымы объектілерін бағалау ең күрделі бағалау түрлерінің бірі саналады

Автомобиль жолдары мен теміржолдардың басты ерекшелігі – олардың ашық нарықта өте сирек сатылуы. Сонымен қатар, олар әртүрлі пайдалану мерзімі бар көптеген құрылымдық элементтерден тұратын күрделі инженерлік құрылыстар болып табылады. Жол жабыны, жол негізі, су бұру жүйелері, рельстер, шпалдар, балласт қабаты және бағыттамалы бұрмалар әртүрлі қарқынмен тозады және жөндеу немесе ауыстыру мерзімі де әртүрлі болады.

Бағалауды күрделендіретін тағы бір фактор – объектілердің ұзақ пайдалану мерзімі. Көптеген жылдар бойы мұндай объектілер бірнеше рет қайта жаңғыртылып немесе күрделі жөндеуден өтуі мүмкін, ал техникалық құжаттардың бір бөлігі сақталмауы ықтимал. Сондықтан бағалаушы көбіне архивтік материалдарды, техникалық тексеру нәтижелерін және бухгалтерлік есеп деректерін өзара салыстырып талдайды.

Сонымен қатар, ең күрделі міндеттердің бірі – жинақталған тозуды дұрыс анықтау. Ол физикалық, функционалдық және сыртқы тозуды қамтуы мүмкін. Нарықтық ақпарат жеткіліксіз болған жағдайда бағалаушы объектінің техникалық жай-күйін, пайдалану тарихын және оның кәсіпорынның мүліктік кешеніндегі рөлін кешенді түрде ескеруі тиіс.

«Мұндай объектілерді бағалаудағы басты қиындық – олардың бүкіл пайдалану кезеңіндегі пайдалану тарихы мен өзгерістерін анықтау. Бұл объектінің қазіргі жай-күйін әділ бағалап, оның құнын дұрыс айқындауға мүмкіндік береді», – дейді PKF Consulting Kazakhstan бағалаушысы Айгерим Бегалиева.

Автомобиль жолдары мен теміржолдардың құнына әсер ететін факторлар

Көлік инфрақұрылымы объектілерінің құнына техникалық, пайдалану және экономикалық факторлардың жиынтығы әсер етеді.

Автомобиль жолдарын бағалау кезінде жол санаты, жабын түрі, жол конструкциясы, пайдалану қарқындылығы, жүргізілген жөндеу жұмыстарының көлемі және объектінің қазіргі техникалық жай-күйі ерекше маңызға ие.

Мысалы, ұзындығы бірдей екі кірме автомобиль жолының құны айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Олардың бірі ауыр карьерлік техниканың қозғалысына есептеліп, күшейтілген жол құрылымына ие болуы мүмкін, ал екіншісі негізінен жеңіл автокөліктер үшін пайдаланылуы ықтимал. Ұзындығы бірдей болғанымен, оларды қайта салу құны мен қалдық пайдалану ресурсы әртүрлі болады.

Теміржолдарды бағалау кезінде қосымша түрде жолдың жоғарғы құрылымы, рельстердің, шпалдардың, бағыттамалы бұрмалардың жай-күйі және пайдалану жүктемесі талданады.

PKF Consulting Kazakhstan бағалаушысы Анеля Камалова мұндай активтердің функционалдық маңызын атап өтеді: «Көлік инфрақұрылымы объектілерінің құнына олардың техникалық жай-күйі ғана емес, кәсіпорын қызметіндегі атқаратын рөлі де әсер етеді».

Мысалы, кірме автомобиль жолы немесе теміржол тармағы өздігінен табыс әкелмеуі мүмкін. Алайда оларсыз өндірістік кешеннің қалыпты жұмысы мүмкін болмайды немесе оның тиімділігі едәуір төмендейді. Сондықтан мұндай объектілер бүкіл мүліктік кешеннің құнына елеулі ықпал етуі мүмкін.

Автомобиль жолдары мен теміржолдарды бағалау әдістері

Автомобиль жолдары мен теміржолдарды бағалау кезінде салыстырмалы, табыстық және шығындық тәсілдер қолданылады. Алайда іс жүзінде салыстырмалы тәсілдің қолданылуы шектеулі, өйткені мұндай объектілердің ашық нарығы іс жүзінде жоқ.

Табыстық тәсіл объектінің өз бетінше табыс әкелу қабілеті болған жағдайда немесе мұндай табыс ағынын негізді түрде бөліп көрсету мүмкін болған кезде қолданылады. Мысалы, бұл коммерциялық көлік инфрақұрылымы объектілерін бағалау кезінде орын алуы мүмкін. Ал автомобиль жолы немесе теміржол өндірістік процестің ажырамас бөлігі болса, табыстық тәсілді қолдану мүмкіндігі айтарлықтай шектеледі.

Көп жағдайда ең негізделген тәсіл – шығындық тәсіл. Ол объектіні қайта өндіру немесе алмастыру құнын жинақталған тозуды ескере отырып анықтауға негізделеді.

Бұл жағдайда бағалаушының міндеті жолдың бірнеше жыл бұрын қанша қаражатқа салынғанын анықтау емес. Оның негізгі мақсаты – бағалау күніне дәл сондай объектіні қайта салуға қанша шығын қажет болатынын және қолданыстағы объектінің қазіргі техникалық жай-күйін ескере отырып, оның қандай құнды сақтап қалғанын анықтау.

PKF Consulting Kazakhstan мамандары автомобиль жолдарын, теміржолдарды және басқа да көлік инфрақұрылымы объектілерін қаржылық есептілік, банктік қаржыландыру, сақтандыру, корпоративтік мәмілелер және инвестициялық талдау мақсатында бағалау бойынша практикалық тәжірибеге ие.

Егер сіздің компанияңызға автомобиль жолдарын, теміржолдарды немесе өзге де көлік инфрақұрылымы объектілерін бағалау қажет болса, PKF Consulting Kazakhstan мамандары бағалау мәселелері бойынша кеңес беруге, жұмыстың оңтайлы форматын ұсынуға және Халықаралық бағалау стандарттары мен Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес бағалау туралы есеп дайындауға дайын.